تاریخچه فرفورژه در جهان؛ از تخت جمشید تا رنسانس
قدیمیترین آهنهای کارشده
نمونههای بسیار قدیمی آهنِ چکشکاریشده به هزارههای سوم و دوم پیش از میلاد برمیگردند. برخی از نخستین اشیای آهنی از آهن شهابسنگی ساخته شدهاند.
قدیمیترین نمونه شناختهشده در بین اینها، مهرههای آهنی گِرزه (Gerzeh) مصر هستند؛ حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد. این مهرهها از آهن شهابسنگی ساخته شده و با چکشکاری و شکلدهی ساخته شدهاند؛ بنابراین از نظر فنی به مفهوم اولیهی «آهنِ کارشده» یا wrought iron نزدیکاند، هرچند هنوز «فرفورژه تزئینی» به معنای امروزی نیستند.
تمدن هیتیها و آناتولی
حدود هزاره دوم پیش از میلاد، آهنگری و تولید آهن بهتدریج توسعه پیدا کرد و آهنِ حاصل از سنگ معدن نیز مورد استفاده قرار گرفت.
ایران باستان
در دورههای هخامنشی، اشکانی و بهویژه ساسانی، آهنگری و ساخت قطعات فلزی کاربرد و مهارت قابلتوجهی داشت
درهای آهنی تخت جمشید – ایران، دوره هخامنشی، حدود قرن ۶–۵ ق.م.
این مورد بسیار جالب است: در اسناد خزانه تخت جمشید از کارگران سازنده درهای آهنی یاد شده است. منابع ایرانشناسی بر وجود تولید سازمانیافته آهن در دوره هخامنشی و ساخت درهای آهنی تأکید دارند. البته درهای آهنی اصلی امروز به صورت سالم باقی نماندهاند؛ بنابراین تصاویر امروزی بیشتر تصویر خود تخت جمشید یا بازسازیهای احتمالی هستند.
صفحات آهنی دروازه حصیره یزد – ایران، حدود ۱۰۴۰–۱۰۴۱ میلادی
دروازه حصیره یزد دارای صفحات آهنی تزئینشده با نقشهایی مانند پیکره، فیل و کتیبه بوده است و تاریخ آن به سالهای ۱۰۴۰–۱۰۴۱ میلادی میرسد.یعنی در ایرانِ قرون میانه، آهن فقط برای ابزار و سلاح نبود؛ در تزئین و حفاظت معماری نیز استفاده میشد.
فرفورژه تزئینی معماری
چیزی که امروزه به عنوان نرده، دروازه، حفاظ و تزئینات فرفورژه میشناسیم، عمدتاً در اروپای قرون وسطی و سپس دوره رنسانس به شکل گستردهتر شکل گرفت
قدیمیترین نمونههای معماریِ مرتبط با فرفورژه و آهنِ تزئینی
درهای فلزی کلیسای جامع آَخن — حدود ۸۰۰ میلادی
درِ معروف Wolfstür کلیسای جامع آخن در آلمان مربوط به دوره شارلمانی و حدود ۸۰۰ میلادی است. البته این در برنزی است، نه فرفورژه آهنی
یراق و تزئین آهنی درهای فرانسوی – حدود قرن ۱۱ میلادی
موزه متروپولیتن چند قطعه آهنی مربوط به قرن یازدهم میلادی دارد که احتمالاً برای درهای کلیسا ساخته شدهاند. یکی از آنها احتمالاً متعلق به قرن ۱۱ است و با نقشهای جانوری تزئین شده است
این نمونه متعلق به قرن سیزدهم میلادی است و موزه متروپولیتن آن را در دستهی Wood, paint, and wrought iron ثبت کرده است؛ یعنی آهن فرفورژه واقعاً در ساختار و تزئین در استفاده شده
نردهها و گِریلهای آهنی قرون وسطی
گریل آهنی اسپانیایی – لئون، اسپانیا، قرن ۱۲–۱۳
در اروپا از قرون وسطی، آهنِ چکشکاریشده برای نرده، حفاظ مقبره، گریل پنجره و دروازه بهکار میرفت. در اواخر قرن سیزدهم نمونههای بسیار ظریف و تزئینی در ایتالیا و انگلستان دیده میشود
این اثر متعلق به قرن سیزدهم و احتمالاً فرانسه است و کاملاً از wrought iron ساخته شده. طرح آن شامل تکرار مارپیچها و پیچکهای آهنی است.
جالب اینکه فرم حلزونی، اسلیمی و پیچان آن، شباهت زیادی به برخی نقوشی دارد که امروزه در طراحی فرفورژه استفاده میکنیم
سازه آهنی پنجره کلیسای جامع کانتربری – انگلستان، ۱۱۷۸–۱۱۸۰
یکی از جذابترین نمونهها. پنجره دایرهای جنوبی کانتربری در حدود ۱۱۷۸ تا ۱۱۸۰ ساخته شده و شیشه آن توسط یک سازه پیچیده از آهن فرفورژه نگهداری میشده است. این نمونه نشان میدهد آهنگری قرون وسطی فقط تزئینی نبود؛ مهندسان از آهن فرفورژه برای سازه معماری نیز استفاده میکردند
آهنکاریهای اولیه کلیسای نوتردام پاریس – فرانسه، از حدود ۱۱۶۰ میلادی
تحقیقات جدید روی آهنهای باقیمانده در نوتردام نشان داده که از دهه ۱۱۶۰ میلادی قطعات آهنی چکشکاریشده برای تقویت سازه استفاده شدهاند. پژوهشهای باستانفلزشناسی این قطعات را از نخستین نمونههای استفاده گسترده از آهن در معماری گوتیک میدانند
در فرفورژه کلیسای Saint-Sulpice – فرانسه، قرن ۱۳
درِ چوبی با تزئینات آهن فرفورژه متعلق به قرن سیزدهم است و در منطقه تورن فرانسه ساخته شده. این در ابتدا متعلق به کلیسای Saint-Sulpice در Coulangé بوده و آهنکاری آن هم برای زیبایی و هم امنیت استفاده شده است.
از نظر فرم تزئینی، این اثر را میتوان یکی از جدیترین اجداد دربهای فرفورژه امروزی دانست.
دروازه و گریل فرفورژه ایتالیایی – رنسانس، قرن ۱۵
Grill and Gate ایتالیایی مربوط به قرن پانزدهم است و کاملاً از wrought iron ساخته شده. در طراحی آن از خطوط منحنی، حلقهها، پیچشهای S شکل، نوکهای تزئینی و فرمهای گیاهی استفاده شده است. در همین دوره هنر آهنگری اروپایی به سمت فرفورژه بسیار ظریف، پیچیده و هنری حرکت کرد